Efir yağlarının (EY) tərkibində qida məhsullarının oksidləşmə proseslərini ləngidən və onların saxlanma müddətini artıran təbii antioksidant maddələr vardır. Bu sahədə kifayət qədər təcrübi məlumatların mövcud olmasına baxmayaraq, efir yağlarının antioksidant effektivliyinin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsi üçün dəqiq və etibarlı metodların çatışmazlığı hələ də aktuallığını saxlayır. Xüsusilə kinetik yanaşma antioksidant aktivliyin sürət sabitlərinin və oksidləşmə prosesinin mexanizminin daha dərindən öyrənilməsinə imkan verir. Təqdim olunan işdə Azərbaycan Respublikasının Lənkəran bölgəsində yetişdirilmiş limon meyvələrindən alınmış kommersiya limon efir yağı (LEY) və soyuq presləmə üsulu ilə əldə olunmuş qara zirə yağının (QZY) tərkibindəki təbii antioksidantların effektiv inhibisiya sürət sabitlərinin təyini məqsədi ilə 343K temperaturda benzoil peroksid (BPO) iştirakı ilə kumolun maye fazada aerob oksidləşmə reaksiyası model sistem kimi istifadə edilmişdir. Antioksidant tədqiqatlarına başlamazdan əvvəl benzoil peroksidin termiki parçalanma sürət sabiti (k_d) və ilkin radikalların əmələgəlmə sürəti [W_i(0)] 343K temperaturda müvafiq olaraq 7.5·10⁻⁶ s⁻¹ və 4.0·10⁻⁸ M•s⁻¹ olaraq dəqiqliklə müəyyən edilmişdir. Oksidləşmə prosesinin gedişi oksigenin udulmasının qazometrik üsulla fasiləsiz ölçülməsi yolu ilə izlənilmişdir. Aparılmış kinetic ölçmələr   göstərmişdir ki, limon efir yağının ayırıcı komponentləri oksigen sərfiyyatı əyrilərini əhəmiyyətli dərəcədə yastılaşdırır, oksidləşmə sürətini azaldır və prosesdə aydın ifadə olunmuş induksiya dövrünün yaranmasına səbəb olur. Limon efir yağında mövcud olan hidrogen donorlarının effektiv inhibisiya sürət sabiti k₇(eff.) = (6.0±2.0) M⁻¹s⁻¹ kimi təyin edilmişdir ki, bu da əsasən oksigenləşmiş terpen birləşmələrinin iştirakı ilə əlaqələndirilir. Bununla yanaşı, sistemin ümumi antioksidant  təsirinin əsas hissəsi alkil radikallarını (R•) tutan maddələrin aktivliyi ilə müəyyən olunur. Hesablamalar nəticəsində limon efir yağı və qara zirə yağının ümumi antioksidant aktivliyi (A) müvafiq olaraq 65.5% və 69.1% təşkil etmişdir. Alınmış nəticələr ədəbiyyat məlumatlarına uyğundur və tədqiq olunan yağların qida sistemlərində təbii antioksidant kimi perspektivli tətbiq imkanlarını təsdiqləyir.

doi.org/10.32737/0005-2531-2026-2-74-83